Waldstein, Francis – Kitabiel, Paul: DESCRIPTIONES ET ICONES PLANTARUM RARARIORUM HUNGARIAE VOL. 1. (1800)

XXVI tes, mutatís alveis, quae hic abííulerant, alibi depofaerunt: actionibus his in hanc usque diem, minori quidem violentia, fed pertinaci conítantia continuatis. b) Neque igni in facie indoleque hujus regni alteranda <5? conftituenda nullám efficaciam fuiíTe, adferere aufimus. Quamquam enim Hüttonis hypothefi, quae Granitem , Porphyrium őz Bafaltem omnem qűondam igne füfos fuifle ílatuit, nondum adfentiri poílimus; nec diífiteamur, Cel. mineralogum noftrum Fichtel in ignis productis conítituendis nimis largum fuiffe; etiamfi praetereamus montes folitarios conicos, quos vulcaniíta faltem vix áliter quam igne protrufos concipiet; etiamfi mittamus fragmentarios ad Vifíegrádí, Gyöngyös , in prömontörio Telkebanyenfi alibique obvios, ignis veftigia referentes : Pumex certe, qui in territorio Dalmadenfi Comitatus NagyHontenfis copiofus reperitur, vitri maífulas fovens, óz ille, qui tuffae Agrienfi (a), Mogjorodienfi , alteriqüe inter Schemnitzium óz Kremniczium inveniendae (b) ineft, vix dubitare finit, vulcanos etiam hic qüondam violentas óz terrificas exercuiífe actiones. Et ignem fubterraneum adhucdum agere, docent aquae calidae , non paucis in locis obviae. c) VENTIS etiam in nativa conftitutione formaque regni mutanda aliquid tribuendum eít : iis enim faltem ex parte debetur paludum exficcatio, quas in Comitatu Szabolcfenfi, Biharienfi, Békefienfi, Csongradienfi, Torontalienfi pluribusque aliis vel ante médium feculum multos copiofiores fuiífe, adhuc meminerunt coloni, óz docent Arundinis Phragmitis reliquiae hucusque in agris videndae. Sed ut iidem hoc titulo ÓZ eo , quod noxias paludum exhalationes auferant, benefici exftiterunt; ita viciíTim non parum detrimenti adtulerunt glaream mobilem locis fertilibtis ingerendo, exemplis in Comitatu Peílhinenfi, Bacfienfi, Vefzprimienfi, Banatu őze. non raris : ad Therefiopolim, ut nobis vix fide dignus retulit, fpatio 15 annorum 10 millia jugorum fertilis foli aréna ventis translata fepelivit. d) Nec parvae funt mutationes opera hominum inductae ; quo pertinent: z) cuniculi puteique, in quos falis eruendi őz metallorum lucrandoruin defiderium indefeíTam multorum feculorum impendit induftriam, innumeris orificiis patentes őz effluviis fubterraneis viam in auras aperientes; fi) Sylvarum exítirpatio, quae proxime elapfo feculo prsefertim in Banatu , őz in Comitatu Vefzprimienfi, Szaladienfi, Sümeghienfi, Tolnenfi óz in plerisque feptemtrionalibus dedita opera exercebatur, alibi autem per incuriam peragebatur, magnó quidem reipublicae emolumento, aft non paucis in locis, ubi aréna aut rupes denudatae funt, non modico cum detrimento ; ?0 Agri, nunc latiífimas fegetum plagas producentes, ubi folum non ita pridem pascuis őz fylvis relictum inde a feculis quieverat; S) Vineae, colles plerosque tegentes, őz milliones urnarum vini quotannis fundentes ; O Canales, quos fapientis ceconomiae ratio agi curavit^ ut jam pluribus in locis prata óz agros videas, ubi folum non ita pridem paludes fcedabant. Horum praecipui funt: in Comitatu Sopronienfi per paludem Hanság; in Vefzprimienfi ad Marczaltö őz Papam ; in Szaladienfi ad Kefzthely ; in Sümeghienfi ad Csurgó, Nagy-Attád, Szigetvár; in Csongradienfi ad Váfárhely ; in Békefienfi ad Csaba ; in Torontaliens ad Háczfeld; maxime autem memorabiles funt, quos amor Principum in populum duci juíferat: quo pertinent, qui in Banatu pro paludibus exficcandis ad Verfetz, Őz hinc per paludem Alibunarenfem, tum ille, qui per paludem Ber(a) Townson L c. II. 63. De hac auctor adferit , in ipfis campis plilegrasis nihil reperiri, quod tufíar vulcanicae adeo fimile fit. (b) Townson I. c. 100. 10 J.