KOZÁKY ISTVÁN: A HALÁLTÁNCOK TÖRTÉNETE II. / Bibliotheca Humanitatis Historica - A Magyar Nemzeti Múzeum művelődéstörténeti kiadványai 5. (Budapest, 1944)
I. Die „Contemptus-Mundi"-Literatur
- 143 — Surge, surge, vigila, semper eslo paratus. 3. Ubi sunt qui ante nos in hoc mundo vixere, Venies ad tumulos, si vis eos quaerere. Cineres et vermes sunt, carnes computruere. Surge, etc. 4. Tela sic aranea est mundi praesens vita, Labitur et frangitur, non est in tuto sita. Labilis et íragilis nunc est exinanita. Surge, etc. 5. Hoc in mundo nascitur vir omnis cum moerore, Atque vita ducitur humana cum labore, Post extremum clauditur cum funeris dolore. Surge, etc. 6. Si conversus fueris nunc quasi puer natus Et a tuis vitiis animo purgatus, Tunc fruique poteris regno Dei beatus. Surge, etc. 7. Quam felices iuere, qui cum Christo regnabunt. Facie ad faciem cum ipsum adspectabunt, Sanctus, sanctus, Sabaoth, Hosanna conclamabunt Surge, etc. In diesem letztgenannten „ContemptusMundi-Gedicht", welches zwar ziemlich unpoetisch mit der Ankündigung des Dichters beginnt, dass er nun ein Vergänglichkeitsgedicht schreiben möchte („Scribere proposui . . ."), weist die Verwendung des Refrains auf die Eigenschaft des Gedichtes als eines Kirchenliedes hin. Die mittelalterlichen Kirchenlieder und die lateinische Hymnenpoesie wirkt sicherlich auch auf die spätere Totentanzdichtkunst, wie man ja zwischen dem Monserrater Kirchenliede „Ad mortem festinamus" und der spanischen „Danqa general " nähere Beziehung zu suchen pflegt. 1 Den Charakter eines Liedes hat auch das Gedicht, welches ich aus der Hschr. Cod. 3694. 62. 15. Aug. 8" der Herzog-August-Bibliothek in Wolfenbüttel (Braunschweig) kenne, u. zw. aus dem XIII. Jahrhundert. Auf. fol. 119a dieser Hschr. steht nämlich folgender Text : „Est commune mori, mors nulli parcit honori, Est mors uita bonis, pena diurna malis. Ibimus absque mora, sed qua nescimus in hora. Est quia uita bruis fluxa caduca Ieuis. Ecce satis scimus quod non euadere quimus. Et quis erit finis uermis et inde cinis. Nullius est sortis uitare percicula mortis. Mortis ad impérium non ualet ingenium. Quid prosunt fasces, quid opes. quid fama. quid artes... Qualescumque sumus morte coequat humus . . (Nach diesem Texte folgen in der Wolfenbütteler Hschr. 1 Vgl. Buchheit : a. a. 0. S. 81, die Literatur dazu S. 243. Wundergeschichten). Ähnliche Texte, wenn sie auch in leoninischen Hexametern geschrieben wurden, erfreuten sich in kirchlichen Kreisen grosser Beliebtheit. Als ein wichtiges Zeugnis für die Art der Verwendung dieser Gedichte führt M. Edéistand du Méril in seiner Studie „Poesies populaires latines antérieures au do uz ié nie siecle" 2 vor allem einen „Rhythmus de die mortis", den man allgemein für ein Gedicht des hl. Petrus Damiani hält : „Gravi me terrore pulsas, vitae dies ultima ; moeret cor, solvuntur renes, laesa tremunt viscera, tuam speciem dum sibi mens depingit anxia. Quis enim pavendum illud explicet spectaculum, quum, dimenso vitae cursu, carnis aegra nexibus anima luctatur solvi, propinquans ad exitum? ...etc. Besprochen und mitgeteilt habe ich schon dieses Gedicht im ersten Band meiner GTT S. 239—240 im Zusammenhange mit der Altercatio animae et corporis. Ein mittelalterlicher Kirchengesang 3 schildert die schreckliche Gestalt des Todes, in dem er aus dem „lebenden Menschen" die personifizierte Gestalt des „Lebens" und aus dem Totenleichnam den „Tod" macht : „Horrenda mors, tremenda mors, telo minax et arcu, fatale torquet spiculum nulla quod arte vites : ceu fumus evanescimus, eliminamur omnes ; abibis hinc, fulgentibus non flectitur metallis. Genae rigebunt cereae ; fax luminum fatiscet ; nec pectus eluctabitur ; in ore vox dehiscet ; laudata forma concidet ; arteriae pavebunt ; gelu madebis horrido, obsessus a Charonte. Te lectus uret anxius : curis cor exedetur ; qui uivens.Vita dictus es, defunctus, ipsa Mors es ; avere te qui millies jussit, jubet valere ; postesque furtim transvolat quos ante basiabat. Prope post mortem mortui cadaver efferere ; lamenla erunt solatia uxoris et nepotum ; cras lacrymae reconditos vertentur in cachinnos ; sed tu : subi scrobem, subi 1 haec fossa sorbet orbem. Specum jacentis incolunt venena, bufo, vermes ; hos aulicos haec aula fert, his gratus imperabis : tributa pendes vermibus stipendiumque blattis ; fas his erit grassarier per ossium medullas. Cognata gentis atria mox finient dolorem ; semestre ducent lugubre, vertentque mos amorem : levem precata cespitem, perenne te silebunt ; haeres talenta divitis, te divident lacertae . . Dieses Kirchenlied aus dem XII—XIII. Jahrhundert leitet uns schon zur mittelalterlichen Hymnendichtung hinüber, welche von den pseudobernhardinischen Gedichten in einem hohen Masse beeinflusst werden. 4 Wenn ich 5 Paris Brockhaus et Avenarius, 1843, S. 136 in der Anm. 3 Vgl. Du Méril. a. a, O. S. 136; vgl. Folien. Alte christliche Lieder und Kirchengesänge. S. 113. 4 Vgl. das lehrhafte Gedicht „Omnia mors equat..." nach dem Berliner Dialog des Reichen sechs Seiten weiter in derselben Berliner Hschr. GTT Bd. I. S. 224b; vgl. weiter das Gedicht „Mors resecat mors omne nec at..." in der Hsrhr. der Trierer Stadtbibl. Nr. 1221. saec. XVI. 1536. fol. 9v und 15r : Dum tumulum cernis cur non mortalia spernis . . . etc., vgl. fol. 41r: Quid gloria mundi? 11 Verse; fol 41r: Tu corpus refoue tu cura sedulo carnem ... 6 Verse ; fol. 47v : Mortis hanc quisquis speciem tueris ... 13 Verse; fol. 40r : Ein Rose alhie begraben liet ... 14 Verse; fol. 48: Ermanungh des doets an die streffliche menschen : 0 mensch mit fleis anschauwe mich ... 34 Verse usw.! über die lat. Hymnendichtung Rehm, a. a. O. S. 94 : Heidelberg, Cod. Pal. germ. 37. Pap. XV. Jh. fol. 104a : ein lateinisches Gedicht über die Gewalt des Todes, Mortem inducit iactabunde de sua in hominum genus p tentia gloriantem Concitatum ac sublime genus dicendi : Anf. „Hoc ego tartareis mors horrida prodeo regnis . . ." Schluss fol. 105a . . .