Bakos Katalin - Manicka Anna szerk.: Párbeszéd fekete-fehérben, Lengyel és magyar grafika 1918–1939 (MNG, Warszawa–Budapest, 2009)

III. KATALÓGUS - 1. VÁROS. TÖMEG. GÉP. A MODERNIZMUS ARCAI - - Expresszionizmusok: formisták és a poznani Bunt csoport Lengyelországban, aktivisták Magyarországon

Béla Uitz, Rycina, z cyklu „Analizy" I Analízis / Leaf from the portfolio "Analysis", 1922, 1/27 aż do szalonego ekspresjonizmu. Głównym motywem jego grafik są wijące się pagórki, zagajniki i lasy okolic Braszowa. Jego linoryty charakteryzuje wystylizowany kontrast biało-czarnych plam oraz faliste kontury. Sugestywne, zagęszczone formy przyrody i postaci ludzkich wkomponowanych w krajobraz u Mattisa Teutscha ukazują wewnętrzne uczucia, poruszenia ducha. Są też wyrazem kosmicznej radości życia. Poprzez zredukowane środki wyrazu biało-czarnej grafiki artysta potrafi wyrazić podstawowe przeżycia, dać swój własny obraz mikro- i makrokosmosu. Spośród artystów plastyków Béla Uitz, szwagier Kassáka, stał się jednym z najbardziej aktywnych współpracowników „MA". W Wyższej Szkole Plastycznej jego talent rysunkowy został poparty rzetelną nauką rzemiosła. W wyniku tego procesu mógł powstać swoisty charakter jego rysunków tuszem, miedziorytów, również jako indukcja emocji świadczących o zapalczywości i impulsywności, lecz także pewnej kreski, zwartej konstrukcji oraz zrównoważonych kompozycji renesansowych. Owa dwoistość dzieł Uitza, poszanowanie tego, co klasyczne i śmiałość rozbicia formy już w czasach, gdy przebywał na emigracji, wywarła duży wpływ na szerokie kręgi pokolenia debiutującego na początku lat 20. Sándor Bortnyik dojrzał artystycznie w kręgu „MA". To on w sposób najbardziej konsekwentny zrealizował program Kassáka, jeśli chodzi o styl i symbolikę rewolucyjną. Projekt plakatu „III wystawy MA" stanowi najlepszy przykład jego prac zbliżonych najbardziej do sztuki groteskowej, prymitywnej oraz niemieckiego ekspresjonizmu. Prace artysty dobrze unaoczniają również, w jaki sposób wędrują motywy wypracowane w rysunku i powielanej grafice do dzieł grafiki użytkowej, takich jak plakat, okładka, ilustracja, a także jak te granice gatunków się zacierają. Praca Niosący sztandary po ukazaniu się na okładce „MA" w lipcu 1920 roku, niczym ulotka, spełniała funkcję małego plakatu, ale funkcjonowała również jako samodzielna grafika. Widać w niej kubistyczny podział przestrzeni, pewien rodzaj wzniosłości zaczerpnięty z ekspresjonizmu oraz dynamizm futuryzmu. W portrecie Kassáka Bortnyik z właściwą sobie lekkością uchwycił cechy charyzmatycznego przywódcy węgierskiej awangardy. Jego grafika jest pomysłowym, a jednocześnie bardzo trafnym przedstawieniem, ukazującym równocześnie wewnętrzną siłę i krytyczną postawę przedstawionej postaci. Przy tym dzięki skontrastowaniu białych i czarnych partii jest to wybitne dzieło sztuki. Prawie wszyscy przedstawiciele postępowej inteligencji węgierskiej sympatyzowali z rewolucją w latach 1918-1919 i w ramach krótko działającej nowej administracji zajęli się sprawami kultury. Po upadku Republiki Rad wielu pisarzy, poetów, dziennikarzy, filozofów i plastyków zmuszonych było opuścić kraj. Kassák i jego grupa osiedli w Wiedniu. Artyści i krytycy z kręgu „MA" podejmowali nowe wyzwania artystyczne, ale równolegle z nimi jeszcze przez długi czas rodziły się ważne prace ekspresjonistyczne, takie jak linoryt Bortnyika Kowale. „MA" opublikowało pracę Auréla Bernátha Chłopi z teki odcisków z szablonu, powstałej w 1922 roku w Wiedniu. Młody artysta jeszcze nie był bezpośrednio związany na Węgrzech z grupą Kassáka, nawiązał tylko przyjaźń z należącym do kręgu Janosem Schadlem w szpitalu wojskowym w Keszthely. Jego cykl grafik doskonale pokazuje atmosferę przygnębienia panującą w dotkniętym kataklizmami i zacofanym kraju. Mecenas środkowo- i wschodnioeuropejskich artystów, Herwarth Waiden, przedstawił grafiki Bernátha w berlińskiej galerii Der Sturm. Wystawiał tu także János Maitis Teutsch, którego grafiki ukazały się nawet na okładkach pisma Waldena. Kolekcjonujący prace artystów z całej Europy reprezentujących rozszerzone pojęcie ekspresjonizmu, Waiden, spośród Węgrów zaprezentował w swojej galerii także dzieła Bortnyika, Gyuli Hincza, Hugó Scheibera i Béli Kádára. Na przedstawieniach Zakochana para i Kobieta z krową Kádára widać, że formy pełnego niegdyś buntu ekspresjonizmu straciły wiele ze swej poprzedniej agresywności, groteskowe postacie układają się w dekoracyjną kompozycję, cierpkość i szorstkość ustąpiły miejsca subtelnemu liryzmowi.