Bakos Katalin - Manicka Anna szerk.: Párbeszéd fekete-fehérben, Lengyel és magyar grafika 1918–1939 (MNG, Warszawa–Budapest, 2009)

III. KATALÓGUS - 1. VÁROS. TÖMEG. GÉP. A MODERNIZMUS ARCAI

Ekspresjonizmy: polscy formiści i poznańska grupa Bunt, aktywiści na Węgrzech Katalin Bakos „Nowy malarz jest indywiduum moralnym, pełnym wiary i pragnieniem jedności! Jego obrazy natomiast są narzędziami walki!"

1 W momencie wybuchu I wojny światowej wielu artystów porwały patriotyczne frazesy i myśl, że wojna może się okazać procesem odnawiającym i oczyszczającym upadające społeczeństwo. Jedyną grupą artystyczną, która od samego początku konsekwentnie sprzeciwiała się wojnie, był krąg osób związanych z wydawanym od 1915 roku czasopismem „Czyn" („A Tett") Lajosa Kassáka. Pismo, które za swój antymilitaryzm wkrótce zostało zamknięte, w roku 1916 zastąpiło inne, „DZIŚ" („MA"), również o charakterze internacjonalistycznym. „MA" utrzymywało ścisłe kontakty z podobnymi sobie czasopismami niemieckimi „Aktion" oraz „Der Sturm", publikowało też prace artystów pochodzących z państw pozostających z Węgrami w stanie wojny. W swoim programie jednoczyło myśl odnowienia estetyki wraz ze zmianami ustroju społecznego. Współpracownicy „MA" solidaryzując się z socjalistycznym ruchem robotniczym, entuzjastycznie przywitali obie rosyjskie rewolucje i szeroko głosili ideę przewrotu społecznego. Wierzyli w rewolucję, ale odrzucali rolę sztuki zaangażowanej, służebnej. Ich credo artystyczne określała myśl uniwersalnej idei postępu oraz nowego, wolnego i świadomego modelu człowieka - jak to od 1919 roku określał Kassák - kolektywnego indywiduum. W okresie istnienia Węgierskiej Republiki Rad członkowie grupy weszli w konflikt z reprezentującą gusta konserwatywne prasą socjaldemokratyczną i komunistycznym przywództwem politycznym. W lipcu 1919 roku przerwano wydawanie „MA", które zostało wznowione dopiero na emigracji w Wiedniu, w maju 1920 roku. Kassák po raz pierwszy określił swój ruch mianem aktywizmu w lutym 1919 roku. „MA" informowało o różnych kierunkach awangardy, uznając prawo do istnienia każdego z nich. Jednocześnie publikowało prace francuskich i czeskich kubistów, włoskich futurystów i niemieckich ekspresjonistów. Krąg Kassáka nie poszukiwał nowego stylu, decydujący był światopogląd, którego istotę stanowiło wyzwolenie z różnych konwencji i radykalizm - wspólne cechy wszystkich „izmów". Kassák zachęcał do syntezy innowacji formalnych, nawet jeśli nowy język artystyczny początkowo miałby nie najlepiej sobie radzić z tą sytuacją. Do publikacji wybierał prace artystów pierwszej dekady XX wieku, pierwszej grupy awangardowej Nyolcak (Ośmioro) (Lajos Tihanyi, Robert Berény, Károly Kernstok) oraz artystów zrzeszonych w grupie Fiatalok (Młodzi) (Péter Dobrovits, Béla Uitz, József Nemes Lampérth, János Kmetty). Odkrył także innych artystów, takich jak János Vaszary. Zwrócił uwagę na młodzież, na przykład na nie należącą do żadnego z ugrupowań Gizellę Dömötör. Grafika, która wobec możliwości powielania dobrze służyła rozpowszechnianiu idei, zwłaszcza jeśli chodzi o druk wypukły, odgrywała ważną rolę w działalności kręgu „MA". W „MA" najczęściej publikowano prace Jánosa Mattisa Teutscha, którego wystawa uświetniła kolejne wydanie „MA" w roku 1917. W rok później wydano album 12 linorytów. Mattis Teutsch, który ukończył technikum przemysłu drzewnego w Braszowie (Brasov, obecnie w Rumunii), a od 1909 roku nauczał w tejże szkole, tworzył m.in. rzeźby z drewna, a doświadczenie zdobyte przy okazji obróbki tego materiału wykorzystał w swojej technice linorytu. Droga Mattisa Teutscha prowadziła od sztuki dekoracyjnej, przez pełen uczuć symbolizm, Sándor Bortnyik, Projekt plakatu wystawy „MA" [dziś] I A MA III. kiállítása / Exhibition of MA, 1918, 1/2