Bakos Katalin - Manicka Anna szerk.: Párbeszéd fekete-fehérben, Lengyel és magyar grafika 1918–1939 (MNG, Warszawa–Budapest, 2009)
III. KATALÓGUS - 1. VÁROS. TÖMEG. GÉP. A MODERNIZMUS ARCAI - - Az építés eszméje. Konstruktivizmus és geometrikus absztrakció
Henryk Berlewi, Kompozycja mechanofakturowa / Mechanofaktúra kompozíció / Mechanofacture Composition, 1924-1960, 1/31 Henryk Berlewi, wykształcony w Niemczech i Holandii, należał obok Władysława Strzemińskiego, Henryka Stażewskiego i Mieczysława Szczuki do najwybitniejszych twórców awangardy konstruktywistycznej w Polsce. Był też artystą, który „zdradził" sztukę awangardową na wiele lat, by zająć się w jej miejsce zgoła naturalistycznym malarstwem portretowym. Berlewi stworzył swoją teorię mechanofaktury w roku 1923. Pod pojęciem faktury rozumiał „samą powierzchnię zamalowanego obrazu, sposób (kierunek) prowadzenia pendzla i nakładania farby, grubość lub cienkość warstwy farb, matowość lub glans, chropowatość lub gładkość" oraz „stopień intensywności barw". Tak rozumiana faktura miała podlegać „zmechanizowaniu". Dzięki „zmechanizowaniu środków malarskiego wyrażania się" miał powstać „całkiem nowy system tworzenia" 10 . W praktyce ów system oznaczał, że artysta uprawiał abstrakcję geometryczną, mechanizacja zaś oznaczała, że posługiwał się w tym celu przyborami kreślarskimi. Dla podkreślenia związku sztuki awangardowej z nowoczesną techniką Berlewi urządził wystawę swoich mechanofaktur w salonie automobilowym firmy Austro-Daimler w Warszawie. W tym samym czasie wziął udział w wystawie członków Bloku w innym salonie automobilowym, a mianowicie firmy Laurin i Klement. Wystawa ta została ostro skrytykowana przez Antoniego Słonimskiego w „Wiadomościach Literackich" - cała ówczesna awangarda została przezeń sprowadzona do jednego pojęcia - Mechano-bzdura. Tego rodzaju obraza mogła zostać zmazana jedynie na drodze pojedynku, dlatego Szczuka w imieniu kolegów i własnym wyzwał Słonimskiego na pojedynek na pistolety (w konsekwencji został ranny w nogę). Po roku 1957, po paryskiej wystawie „50 lat malarstwa abstrakcyjnego" Berlewi powrócił do abstrakcji geometrycznej. Henryk Stażewski tworzył przez ponad 70 lat swojego długiego życia, pozostając zawsze wierny misji dzieła sztuki jako „organicznej jedności części składowych formy plastycznej, tzn. linii, barwy, masy i światła" 11 . W pierwszej połowie lat 20. tworzył Kompozycje fakturowe, całkowicie abstrakcyjne, o zróżnicowanych szorstkich powierzchniach. Często dodawał piasku do farby albo stosował rodzaj collage'u, używając w tym celu drewna, szkła czy też żelaza. Zmieniająca się faktura tworzyła zawsze swego rodzaju konstrukcję, była czynnikiem budowy i prowadziła w efekcie do większej spójności i jasności samej kompozycji. Pod koniec lat 70. Stażewski nie tyle odtwarzał, co kopiował swoje wcześniejsze prace. Zachowana Kompozycja fakturowa, wykonana w technice olejnej, powstała w latach 1930-1931 i znajduje się w zbiorach Muzeum Sztuki w Łodzi. W 1977 roku artysta zreplikował ją jako serigrafię. Karol Hiller w roku 1928 stworzył własną technikę graficzną zwaną heliografią. Polegała ona na tym, że artysta malował abstrakcyjne kompozycje gwaszem i temperą na szklanej kliszy lub błonie celuloidowej, czasem drapał lub rytował klisze, wcierał ręcznie farbę, a następnie robił z tychże klisz odbitki fotograficzne. W latach 30. Hiller zaczął stopniowo odchodzić od abstrakcji geometrycznej, skłaniając się ku formom biomorficznym. Leopold Lewicki był współzałożycielem działającej w latach 1931-1937 pierwszej Grupy Krakowskiej. Jej członkowie potrafili pogodzić wysoki poziom artystyczny swoich prac z lewicującym światopoglądem. W przeciwieństwie do warszawskiej Czapki Frygijskiej, w środowisku krakowskim artyści równolegle z problematyką społeczną kontynuowali poszukiwania formalne, wywodzące się z doświadczeń awangardy. Lewicki z jednej strony tworzył obrazy i grafiki z życia kapitalisty-
