Nyelvtudományi Közlemények 65. kötet (1963)
Tanulmányok - Fokos Dávid: A jelöletlenség mint az urál-altáji nyelvek egyik szintaktikai sajátossága 3
44 FOKOS DÁVID b) A szamojédban jurák: jëse tieß \ ja jied | jutngahajuda 'mit Eisennägeln [tkp. 'vasszeg'] | gegen die Erde | schlug er sie [őket kettejüket] (fest)' (CASTE.—LEHT. 152); muejouna jëse tievih \ jutngaijuda 'fest [mit] Eisennägeln [tkp. Vas-szeg'] | schlug er sie' (uo. 11); tupkm %a'p^ättm '[er] hackte es [mit der] Axt' (LEHTISALO, Vd. 415); t'sàm 'dieser, sieh dieser, sieh hier' (LEHT. Wb. 500); t'âm" m$èô! 'sieh hier, nimm !' (uo.) | s z e 1 k u p : sëîgemeli cël \ kuac malcengap 'am siebenten Tage (hetedik nap) | werde ich die Stadt zum Ende bringen' (CASTR.— LEHT. 319); tal-gël 'gestern' (CASTR. Wverz.); tat dsel 'gestern' (CASTR.— LEHT.: MSFOU. CXXII 112) | kam.: iäfa p'eîe kàmbi, urge môia kàmbi 'die Mutter zu suchen ging er, auf einen grossen Berg [tkp. nagy hegy] ging er' (DONNER—JOKI 197). A môia alakhoz JOKI ezt a megjegyzést fűzi: ,,Eigentümlich ist diese Form, da sie jeglicher Kasusendung entbehrt, obgleich die Endung des Dativs zu erwarten wäre" (uo. 199).2S L. még NyK. LVIII72 — 3. c) A törökségben „Den Nominativ nennt man auch Casus indefinitus . . ., weil man ihn (abgesehen von Personal- u. Demonstrativpronomina) ausser als Nominativ im eigentlichen Sinne des Wortes, auch als Objekt und Attribut, sowie als Adverbial der Richtung, der Zeit usw. verwenden kann . . . auch an Stelle eines erwarteten Dativs: cuv. kunDan-kun 'von Tag zu Tag' ... als Adverbial: pdr kurar 'wir wollen einmal sehen' . . ." (RÄSÄNEN, Materialien zur Morphologie der türkischen Sprachen 56). Hasonló nyilatkozatok közül még csak kettőt akarunk itt idézni. ,,. . . derselbe Nominalstamm [ti. a ,,nominativus"] antwortet auf die Fragen der anderen Kasus, z. B. des Genitivs, des Akkusativs, des Lokativs und des Instrumentalis" (SCHINKEWITSCH, Rabghûzïs Syntax 13), és az ujgur nyelvhasználattal kapcsolatban: ,,Der Gebrauch des Nominativs ist sehr ausgedehnt. Ausser als Kasus des Subjekts wird er sowohl adverbal als adnominal gebraucht" (SALONEN: JSFOU. XLIX/3. 7). ujgur: küz iki köni küncit berür man 'im Herbste werde ich zwei Eimer Ol zurückgeben' (Radi., Uig. Sprachdenkmäler 7, 4; Salonen, i. m. 10) | k t.: ysyy qumda jalyn adaq qawdylar 'im heissen Sande trieben sie ihn barfuss' (SCHENK.— RABy. 45); tobuzlar uru baslady 'sie fangen an, mit der Keule zu schlagen' (uo.); Jana jyl sizgä artuq birgäimiz 'im nächsten Jahre wollen wir euch mehr geben' (uo. 31); qyjämat kün är qaryndas qyz qaryndaSdyn qagqai 'am Tage der Auferstehung wird der Bruder von seiner Schwester weglaufen' (uo.); awwalqy kün jüzlärirjiz saryaryai, ikingi kündä qyzaryai, ügüngi kün qararyai 'am ersten Tage werden eure Gesichter gelb, am zweiten rot, am dritten schwarz (uo.) | alt.: Tobol paryan pai ülüm 'mein Sohn ist nach Tobolsk gegangen' (Pr. I 235); Urküt paryan pai ülüm 'mein Sohn ist nach Irkutsk 23 Persze nem lehetetlen, hogy itt tkp. ragtalan accusativusszal van dolgunk. Ily acc.-t nemcsak a meddig?, mennyi ideig? kérdésre felelő időhatározóknál találunk (1. pl. PATK.—FUCHS 123—4); acc.-szal állhatnak az idg. nyelvekben a „valamilyen cél felé irányuló mozgást" jelentő igék is (,,Akk. der Richtung" BBTJGMANN, KVglGr. 441; pl. ire, mittere domum, rus), és ezt a kifejezésmódot pl. a mongol is ismeri (1. POPPE, GrWr. Mong. 150 és pl. burját górod oso%o 'noexaTb B ropó«' CIDENDAMP». 108); alább török példát is idézünk erre a nyelvhasználatra.