KOZÁKY ISTVÁN: A HALÁLTÁNCOK TÖRTÉNETE II. / Bibliotheca Humanitatis Historica - A Magyar Nemzeti Múzeum művelődéstörténeti kiadványai 5. (Budapest, 1944)
I. Die „Contemptus-Mundi"-Literatur
- 142 — 710. 1 Fragmente des Textes wurden schon weiter oben aufgezählt: 14 Zeilen verschiedener Herkunft. 1). „Ut physicus fatur, parcus de morte levatur . . ." 2 : Paris, Bibl. nat. ms. lat. 13468, fol. 131: Mazarine, 593, fol. 24; 3). Elf Hexameter. 3 Anf.: „Qui studet in nummis hic praefert infima summis . . ." Anonym : Paris, Bibl. Nat. ms. lat. 8023, fol. 54. (vgl. oben S. 134a.) Hauréau registriert auch 4 jenes Gedicht, welches allgemein dem hl. Anselm zugeschrieben wird : „De Contemptu mundi" 6 betont aber ebenfalls, das nicht Anselm der Verfasser des Gedichtes sei. Nach Hauréau sei auch Alexander Neckam nicht der Dichter, sondern der Mönch von Bec, Roger de Caén. 6 Derselbe schrieb auch jene vier Distichen, welche so beginnen : „Gaudia perpetuos pariunt mundana dolores . . . 7 (s. oben S. 109b). Ein weiteres Gedicht, das man allgemein dem hl. Bernhard zuschreibt, ist ein Text von 52 Hexametern : Anfang „Me miserum 1 Quid agam ? Porto sub pectore plagam, Plagam peccati foetentis et inveterati . . ." Vorhanden ist der Text 8 in den Handschriften Paris, Bibl. Nat. ms. lat. 2380, fol. 124 ; 3088, fol. 78; 8023, fol. 54; 8491, fol. 76; 11344. fol. 17; Bern, ms. lat. 434,702,710; Troges, 663. 9 Das Gedicht stellt eine bekannte These der Conlemptus-Mundi-Literatur auf : „Questio magna diu, multis meditantibus, orta est, Difficilis nimium prae gravitate sui : Cur Deus omnipontens aliquos formando creavit, Quos peccaturos noverat ipse prius ?" (Es sind 28 Verse, d. h. 14 Distichen). So ähnlich lautet dann später auch das Hauptproblem der Gesamtlegende. Ein anderer Text mit sieben Hexametern und mit dem Anfang „0 mortalis homo, casus reminiscere vitae, / 0 mortalis homo, mortis reminiscere casus . . ." wird ebenfalls für ein Werk des hl. Bernhard gehalten. Der Dichter soll aber Eugenius von Toledo sein. Die handschriftlichen Quellen: Paris, Bibl. Nat. ms. lat. 8319, fol. 41, 54 (anonym); Bern, 268, fol. 42 (unter dem Namen des Eug. von Toledo); Paris, Bibl. Nat. ms. lat. 8071, fol. 23 und Bern, 455, fol. 22, eine Hschr. aus dem X. Jahrhundert I 1 0 Hauréau bespricht S. 22 u. a. auch ein speudobernhardinisches Gedicht von 34 leoninischen Hexametern mit dem Anfang : „Quisquis amas mundum tibi prospice quo sit eundum . . ." Der Verfasser soll nach Hauréau ebenfalls Roger de Caén sein. Hauréau bespricht auch (S. 25) das Gedicht von 14 Strophen, welches meist als die Fortsetzung der Altercatio animae et corporis behandelt wird und „0 miranda vanitas 1 0 divitiarum amor lamenlabilis 1" beginnt. 1 1 Dem hl. Bernhard wird auch das Gedicht „Cur 1 Vgl. Hagen, a. a. 0. S. 165. 2 Vgl. Jean de Milan : Scola Salernitana, S. 136, 181, anno 1625. 3 Hauréau. a. a. 0. S. 17. 4 A. a. 0. S. 18, unter Nr. IV. 5 Migne, Patr. lat. CLV11I. Sp. 690. 6 t ca. 1090 ; vgl. Hist. litt, de la France, Bd. VIII. S. 421. 7 Vgl. Migne, Patr. lat. CLVIII. Sp. 687 ff. ; Paris, Bibl. Nat. ms. lat. 8023, fol. 54v. 8 Vgl. Hauréau. a. a. 0. S. 19, unter Nr. V. 9 Vgl. Hagen, a. a. 0. S. 175; auch Hildeberti Opera et Marbodi opuscule, ed. Beaugendre, col. 1534; vgl. Girardi Cambriensis Opera, Bd. I. S. 360; es ist Gérald le Cambrien oder Gérald de Barri, den man u. a. auch für den Dichter hält, da der Text Speculum ecclesiae, Bd. IV. Operum Giraldi Cambriensis, S 328 zitiert wird. 1 0 Vgl. Sirmond. Opera varia, Bd. II, S. 880 ; Hagen, a. a. 0. S. 97 ; Hauréau, a. a. 0. S. 22, unter, Nr. VI. 1 1 Vgl. Boulogne-sur-Mer. Nr. 97; Mazarine, 902, fol. 180, saec. XV-XVI. mundus militat sub vana gloria" zugeschrieben. Der Dichter soll aber Jacopone da Todi sein. 1 2 Als VIII. Stück erwähnt Hauréau in seiner zitierten Studie S. 28—29 das pseudobernhardinische Gedicht „Die, homo, cur abuteris / Discretions gratia ?", welches aus 10 zehnzeiligen Strophen besteht. 1 3 Der Teil „Cum sit omnis caro foenum . . ." (6 sechszeilige Strophen) erscheint auch separat. 1 1 Das Gedicht über das Jüngste Gericht, 1 5 eine Sequenz, welche Hauréau samt einer Dichtung „De divite mortuo" ebenfalls unter den pseudobernahrdischen Werken bespricht, und welches in der Würzburger-Gesamtlegenden-Kompilationsformel vorkommen wird, beginnt : „Cum recordor (revolvo) moriturus / Quid post mortem sim futurus / Terror me terret venturus, / Quem expecto non securus . . ." Der Verfasser soll Kardinal Latino Malabranca, d. h. der Kardinal Orsini 1 6 sein. 1 7 Das Gedicht „Cum sit omnis caro foenum" erschien auch bei Dreves in den Analecta hymnica. Bd. XXI, S. 95—96, Nr. 142, nach den Handschriften cod. Londinen. Egerton 274 saec. XIII. A. — Cant. ms. Petri de Medicis, saec. XIII. Cod. Laurentian. PI. 29. I. B. — Miss. Aquilegiense imp. Venetiis 150 8 C. Ebenfalls bei Dreves in seinen Analecta hymn, in demselben Bd. XXI. S. 100— 101 erschien unter Nr. 150 nach den Handschriften Trop. ms. Dublinense, saec. XIII. und Cod. Cantabrigen. Add. 710, weiter Cod. Montis Serrati s. n. saec. XV. mit einer Melodie auch das „Contemptus-Mundi-Gedicht" mit dem Anfang „Scribere proposui", welches ebenfalls dem hl. Bernhard von Clairvaux zugeschrieben wird. Es ist eine Gisant-Typ-Darstellung vereinigt mit der Formel „Die, ubi sunt ?" . . 1 8 1. Scribere proposui de contemptu mundano, Jam est hora surgere de mortis somno vano, Zisaniam spernere sumpto virtutis glano, Surge, surge, vigila, semper esto paratus . .. 2. Vita brevis breviter in brevi finietur. Mors venit velociter et neminem veretur, Cunctaque mors perimit et nulli miseretur. 1 2 Vgl. Rehm, a. a. 0. S. 56, 64 : Huizinga, a. a. 0. S. 195, vgl. Wright, in der Ausg. der Gedichte des Walter Map: S. 95. ff. und auch in der Londoner Kompilationsformel. Ms. Reg. 8. B. VI. fol. 29r ; bei Hauréau, a. a. 0 S. 26, unter Nr. VII werden folgende Handschriften erwähnt: Mazarine, 1040, 1166. fol. 127; Wien 883,4459; Paris, Bibl. nat. ms. lat. 15163, fol. 223; ein Gedicht von 10 Strophen ; vgl. Rodulphius, Hist, seraph, relig. part. I, fol. 109; Luc. Wadding, Annales Minor, ad annum 1306; M. Daniel, Thesaur. hymnol. II, S. 379, wo ebenfalls der Minorit Giacopone Benedetti da Todi als Verfasser genannt wird. 1 3 Vgl. Paris. Bibl. Nat. 8259. fol. 233 ; 15163, fol. 218. 1 4 Hschr. Evreux, Nr. 39 , Wien, Denis : Cod. theolog. Vindob. Bd. I. sol. 1271 : in einer Hschr. des Brit. Mus. vgl. P Meyer : Arch, des mss. scienl. 1866, S. 284; vgl. den Text „Die, homo, cur abuteris" Migne, Patr. lat. CLXXXIV, Sp. 1315 und Sp. 1316 unten : „Cum sit omnis homo fenum . . ."; vgl. noch den ebenfalls pseudobernhardinischen Text „Heu 1 heu 1 mortales homines facti sunt peeudes . .." München, cod. lat. 14703; Hauréau, a. a. 0. S. 30. unten Nr. IX. 1 5 Vgl. Hauréau. a. a. 0. S. 38 ff. 1 6 I. J. 1278 Kardinal geworden; t 1294. 1 7 Dies wird aber kaum stimmen, da die Hschr. Paris. Bibl. Nat. ms. lat. 2389 noch ins XII. Jh. oder höchstens in das erste Viertel des XIII. Jahrhunderts fällt. Weitere Handschriften : Bibl. Mazarine, 902, fol. 183 (fragmentarisch) ; 15163; Bern, 424; Bibi. Palatina im Vatican 252; Wien. 3121 ; München. 5833. 1 8 Vgl. GTT Bd. I. S. 44b.