Hidrológiai Közlöny 1983 (63. évfolyam)
11. szám - Nováky Béla: A vízhálózati elemek növekedésének törvényszerűségei a Zagyva–Tarna vízrendszerben
• 524 Hidrológiai Közlöny 1983. 11. sz. Nováky B.: A vízhálózati elemek «sseti hatás megléte vagy pedig az emberi beavatkozás hatása, következésképpen ezek felderítését is szolgálhatja a módszer. A tanulmányban elemzett lefolyás-rendűség kapcsolat lényegében azon a feltevésen alapul, hogy a rendűségi hierarchia legalsó (vagy relatíve legalsó) lépcsőjén ál'ó vízfolyások — függetlenül hosszuktól és vízgyűjtőterületük kiterjedtségétől — vízszállítása azonos, a további rendűségi vízfolyások vízszállítása pedig attól függ, hogy ezen elsőrendű vízfolyások hogyan összegződnek. Ily módon az elsőrendű vízfolyások elemi vízgyűjtőkként foghatók fel: a rendűségi hierarchia alapján való kijelölésük segítheti a csapadék-lefolyás modellek ma már elég jól kidolgozott elméleteinek gyakorlati alkalmazását is. IRODALOM [1] Horton, fí. E.: Erosional development of streams and their drainage basins: hydrophysical approach to quantitative morphology, Bull. Oeol. Soc. Am., Vol: 56, 1945. [2] Wen Te Chow.: Handbook of Applied Hydrology. Mc Grow —Hill Book Company, 1904. New York. [3] Holló Gyula: Vízgyűjtőrendszerek modellezése véletlen jellegű gráfsémákkal. Műegyetemi Tudományos Diákköri dolgozat (kézirat) 1971. Budapest. [4] Rzsanyicin N. A.: Morfologicseszkije i gidrologioseszkije zakonomernosztyi sztroenyija reesnoj szetyi. Gidrometizdat, Leningrád, 1960. [5] Pécsi Márton: Geomorfológia mérnökök számára. A felszínformáló exogén erők dinamikája. BME Továbbképző Intézetének kiadványa. M. 2411. Tankönyvkiadó, Budapest, 1971. [6] MoNK Vízügyi Tervező-Kutató Intézet — MNK Vízgazdálkodási Intézet. A Heilen folyó komplex vízhasznosításának és vízvédelmének regionális Keretterve. ZJlánbátor, 1980. (orosz nyelven). 3aKOHOMepnocTH yBejnmeHHfl rHflporpattamecKnx SJICMEHTOB B BOAHOÍÍ CHCTeitie pp. 3AABBA-TapHa Hoeaicu B. RIIAPORPAIJMMECKAN ceTb, Kaic 6bi ÍIBJIÍICTCÍI HHTerpiiponannoii xapaKTepHCTHKoü oűpasyroiUHX npiipoAHO-reorpaifnmecKiix npoueccoB H cueaycT onpeaejiCHnoMy XHapapxiiqecKoiviy nopsutfcy. OcnoBy xHspapxuMecKoro aHaJlH3a C03flaJT PnpTOH, KTO OTKpiJJl KOJlHMeCTBeHHblC B38HM0CBÍI3H MOKAy J"HApOrpa(})IIMeCKHMH SJieMeHTaMH H nopjirtKOM. BOAOTOK ABJUICTCÍI nepBoro npojiAKa, ecjrii ne iiMceT pyKaBOB, ABE BOAOTOKH nepBoro nopartKa npn CJIHJIHHH AaiOT BOAOTOK BTOpOTO nOpflAKa, ABe BOAOTOKH BTOporo nopjiAKa npH CJIHJIHHH AAAIT BOAOTOK TpeTbero nnpjlAKa 11 T. A. B OTCMeCTBeHHOÜ JlHTCpaType B3aHM0CBíI3II i'opTDHa eme Majio pacKpHTbi, B AaHHOií peiJiepaTC noKa31.1BaiOTCfl OHH aBTOpOM B B0AH0H CHCTCMC pp. 3aAbBaTapHa. Bbiíiop BOAOTOKOB pa3Horo n'opjiAKa MO>KCT Oi.iTb ocymecTBAeH Jimub c (lOJibitioH paOoToií u c noMomi.K) noApo6m>ix Kapr. ünn OFÍJIERMEHHÍI B peiJiepaTe BBOAHTCÍI noHjmie ycJWBHoro nnpjiAKa: ycJioBno BOAOTOKOM nepBoro nopjiAKa ÍIBJISIETCÍI TOT BOAOTOK, KOTopwii Ha 3aAanHOÜ icapTe ii B ec Macunafie SÍBJIÍIETC?! BOAOTOKOM öe3 pyi<aBOB. B AAJIBHEIHIIEM H3MCHEHHÍI NOPYIAKA CJIEAYET ripnHHiina FopTOHa. CcjiopMyjiHpoBaHHaji raiciiM 0íípa30M CHCTCMa yCAOBHOrO linpyiAKa COSAaeT B03M0>KH0CTb H AJ1S1 nocTpoeHiiji ycJioBHoro xnspapxiiMecKoro nopjiAKa. lloPÍIAOK BOAOTOKOB MEHÍIETCH B saBHCiiMOCTH OT Macunaőa KapTbi (puc. 2.) no cBji3b, HMeiomajica MOKAY nopjiAKOM (u) ii MIICJIOM BOAOTOKOB Toro >KC caMoro nopjiAKa (A Tu) — KOTopaa oniiciiBaeTcji np>iM0ü B ceMHJiorapHTMimecKoii CCTH — pacnojioracT TOH >KC (JiopMoii (puc. 3.). CB?i3b MOKAY nopjlAKOM H MHCJIOM BOAOTOKOB HA CHCTCMY pp. 3aAbBa-TapHa noi<a3i.iBaeTCíi ua puc. 4; ycTbeBOü ynacTOK p. 3AABBA VlII-ro NOPYIAKA, nponopuiw OTBETBJIEHHJI 3,2. CyMMa BOAOEÖOPHBIX njiomaAeií BOAOTOKOB OAHH3Koro nop^AKa noi<a3biBaeT TecHioio H IIOMTH jiiiHeiÍHyio CBji3b c ii3MGHCHiieM nopyiAKa (puc. 5.). yBeJIHMeHHC 3aAaimoro BOAOTOKA no (JiopMyjie (2), MTO noi<a3hiBaeT, MTO BOAOTOK npil KaKOM yBCJIimeHHH MCH51CT rTop>lAOK, HaxoAHTC51 B xopomeii CBJI3H C npnpoAHO-reorpa(|)HHecKHMH AaHHbIMH, yCJlOBHÍIMH. CB513b paCXOAOB H nopjlAKa I1CcjieAOBajin H3 AaHiibix 13 ii3MepHTejibHbix ceteniiH. (TaöA. 2.). 143BecTnyio Me>KAy xapaKTepHbiMH pacxoAaiwn ii riopjiAKOM BOAOTOKa cB5i3b Aajibiue pasBiiBajin. Hamu IICCJIEAOBAHHSI NOKA3BIBAK)T, MTO xapaKTepHbie pacxoAu liaXOA51TC51 B XOpOUieií CBA3H C MHCJIOM BOAOTOKOB, CJIIIJIIOIUHXCÍI AO HSMepuTCJibiioro ce>ieniiíi. Taioie B3aiiM0CB>i3ii noKasbiBaioTcji na puc. 7. OTHociiTejibHo cpeAHiix pacxoAOB pp. 3aAbBa-TapHa, BepHee na puc. 9. oi iiocHrejibHO xapaKTcpm.ix Gojibimix paCXOAOB. Cn>i3b MOKAy pacxo;l,OM II MHCJIOM BOAOTOKOB OAHliaKOBOrO nopyiAKa J1BJIJ1CTC51 AH(|)(|)epeHHHp0BaHI10H II B TeppiITOpnaAbHOM OTHOUieHHH, caMa cn>i3i> xopoiimii HHAHKaTop A-'IÍI oömiix npupoAHoreorpa(|)iiMecKiix ycjioBHÜ (puc. 8.). GeselzmiiCigkeiton der steigenden Zahl der Wiissernelzelemente in FluOsystem Zaeyva-Tarna Nováky, B. Der Aufbau des Wassernetzes als integrierte Charakteristik der gestaltenden naturgeographischen Prozesse, verfolgt eine vorgebene hierarchische Ordnung. Die Grundlagen der hierarchischen Analyse der Kiemente des Wassernetzes wurden von Horton niedergelegt, der quantitative Beziehungen zwischen den Elementen des Gewässernetzes und der Rangordnung entdeckt hatte. Ein Gewässer ohne Nebenarm ist ein Wasserlauf ersten Ranges, der Zusammenfluß zweier erstrangiger Fließgewässer bildet einen Wasserlauf zweiten Ranges, jener von zweien zweiter Ordnung einen Wasserlauf dritten Ranges, und weiter. Die im ungarischen Fachschrifttum weniger erschlossenen Hortonschen Beziehungen werden am Beispiel des Flußsystems Zagyva — Tarna dokumentiert. Der Ausweis der Wasserläufe verschiedenen Ranges ist nur über großem Arbeitsaufwand und mit der Hilfe von detaillierten Karten möglich. Zur Erleichterung dieser Arbeit werden hypothetische Rangordnungen erteilt: als hypothetischer Wasserlauf ersten Ranges gilt (in Abhängigkeit vom Maßstab der Karten) eine Gewässerstrecke, die in der Karte im gegebenen Maßstab keinen Nebenarm aufweist. Desweiteren befolgt die Änderung der Bangigkeit das Hortorr-Prinzip. Die so definierte hypothetische Rangigkeit ermöglicht dann den Aufbau einer hypothetischen hierarchischen Ordnung. Die Rangigkeit der Gewässer ist mit dem Kartenmaßstab veränderlich (Abb. 2), doch hat die Beziehung zwischen Bangigkeit (u) und Anzahl der Wasserlaufstrecken derselben Rangigkeit (Nu) dieselbe Form, die im scmilogarithmischer Darstellung (Abb. 3) durch eine Gerade beschrieben werden kann. Die Beziehung zwischen Rangigkeit der Gewässer und ihrer Zahl ist für das Zagyva—Tarna System in Abb. 4 dargestellt, die Mündungsstrecke des Zagyvaflusses ist VIII. Ranges, das VerzweigungsVerhältnis beträgt 3. 2. Die Summe der Einzugsgebiete der gleichrangigen Gewässerabschnitte zeigt eine straffe und nahezu lineare Beziehung zur Veränderlichkeit der Rangigkeit (Abb. 5). Der Zuwachs eines gegebenen Wasserlaufes gemäß Formel (2), der zum Ausdruck bringt, bei welcher Zuwachsgröße ein Wechsel in der Rangigkeit eintritt, zeigt gute Übereinstimmung mit den naturgeographischen Gegebenheiten. Die Beziehung zwischen Abflußmengen und Bangigkeit wurde an den Meßwerten aus 13 Meßprofilen untersucht (Tabelle 2). Die bisher bekannte Beziehung zwischen charakterischen Abflüssen und Rangigkeit wurden weiterentwickelt. Gemäß unseren Untersuchungen können die charakteristischen Abflußmengen in gute Relation zur Zahl der bis zum Meßprofil zusammenfließenden Wassrläufe gleicher Ordnung gestellet werden. Derartige Zusammenhänge zeigen Abb. 7 für die Mittelwasserabflüsse im Zagyva — Tarna-System, bzw. Abb. 9 für die charakteristischen Hochwasserabflüsse. Die Beziehungen zwischen Abflußmenge und Wasserläufen gleicher Rangigkeitsich gebietlieh gut differenziert, die Beziehung seíbst ist ein guter Indikator für die allgemeinen naturgeographischen Gegebenheiten (Abb. 8).