Hidrológiai Közlöny 1983 (63. évfolyam)

11. szám - Nováky Béla: A vízhálózati elemek növekedésének törvényszerűségei a Zagyva–Tarna vízrendszerben

• 524 Hidrológiai Közlöny 1983. 11. sz. Nováky B.: A vízhálózati elemek «sseti hatás megléte vagy pedig az emberi beavatko­zás hatása, következésképpen ezek felderítését is szolgálhatja a módszer. A tanulmányban elemzett lefolyás-rendűség kap­csolat lényegében azon a feltevésen alapul, hogy a rendűségi hierarchia legalsó (vagy relatíve legalsó) lépcsőjén ál'ó vízfolyások — függetlenül hosszuk­tól és vízgyűjtőterületük kiterjedtségétől — víz­szállítása azonos, a további rendűségi vízfolyások vízszállítása pedig attól függ, hogy ezen elsőrendű vízfolyások hogyan összegződnek. Ily módon az elsőrendű vízfolyások elemi vízgyűjtőkként fogha­tók fel: a rendűségi hierarchia alapján való kijelö­lésük segítheti a csapadék-lefolyás modellek ma már elég jól kidolgozott elméleteinek gyakorlati alkalmazását is. IRODALOM [1] Horton, fí. E.: Erosional development of streams and their drainage basins: hydrophysical approach to quantitative morphology, Bull. Oeol. Soc. Am., Vol: 56, 1945. [2] Wen Te Chow.: Handbook of Applied Hydrology. Mc Grow —Hill Book Company, 1904. New York. [3] Holló Gyula: Vízgyűjtőrendszerek modellezése vélet­len jellegű gráfsémákkal. Műegyetemi Tudományos Diákköri dolgozat (kézirat) 1971. Budapest. [4] Rzsanyicin N. A.: Morfologicseszkije i gidrologi­oseszkije zakonomernosztyi sztroenyija reesnoj sze­tyi. Gidrometizdat, Leningrád, 1960. [5] Pécsi Márton: Geomorfológia mérnökök számára. A felszínformáló exogén erők dinamikája. BME Továbbképző Intézetének kiadványa. M. 2411. Tankönyvkiadó, Budapest, 1971. [6] MoNK Vízügyi Tervező-Kutató Intézet — MNK Vízgazdálkodási Intézet. A Heilen folyó komplex vízhasznosításának és vízvédelmének regionális Keretterve. ZJlánbátor, 1980. (orosz nyelven). 3aKOHOMepnocTH yBejnmeHHfl rHflporpattamecKnx SJICMEHTOB B BOAHOÍÍ CHCTeitie pp. 3AABBA-TapHa Hoeaicu B. RIIAPORPAIJMMECKAN ceTb, Kaic 6bi ÍIBJIÍICTCÍI HHTerpiipo­nannoii xapaKTepHCTHKoü oűpasyroiUHX npiipoAHO-reor­paifnmecKiix npoueccoB H cueaycT onpeaejiCHnoMy XH­apapxiiqecKoiviy nopsutfcy. OcnoBy xHspapxuMecKoro aHa­JlH3a C03flaJT PnpTOH, KTO OTKpiJJl KOJlHMeCTBeHHblC B38H­M0CBÍI3H MOKAy J"HApOrpa(})IIMeCKHMH SJieMeHTaMH H no­pjirtKOM. BOAOTOK ABJUICTCÍI nepBoro npojiAKa, ecjrii ne iiMceT pyKaBOB, ABE BOAOTOKH nepBoro nopartKa npn CJIHJI­HHH AaiOT BOAOTOK BTOpOTO nOpflAKa, ABe BOAOTOKH BTO­poro nopjiAKa npH CJIHJIHHH AAAIT BOAOTOK TpeTbero nn­pjlAKa 11 T. A. B OTCMeCTBeHHOÜ JlHTCpaType B3aHM0CBíI3II i'opTDHa eme Majio pacKpHTbi, B AaHHOií peiJiepaTC noKa­31.1BaiOTCfl OHH aBTOpOM B B0AH0H CHCTCMC pp. 3aAbBa­TapHa. Bbiíiop BOAOTOKOB pa3Horo n'opjiAKa MO>KCT Oi.iTb ocymecTBAeH Jimub c (lOJibitioH paOoToií u c noMomi.K) noApo6m>ix Kapr. ünn OFÍJIERMEHHÍI B peiJiepaTe BBOAHTCÍI noHjmie ycJWBHoro nnpjiAKa: ycJioBno BOAOTOKOM nep­Boro nopjiAKa ÍIBJISIETCÍI TOT BOAOTOK, KOTopwii Ha 3aAan­HOÜ icapTe ii B ec Macunafie SÍBJIÍIETC?! BOAOTOKOM öe3 pyi<a­BOB. B AAJIBHEIHIIEM H3MCHEHHÍI NOPYIAKA CJIEAYET ripnH­Hiina FopTOHa. CcjiopMyjiHpoBaHHaji raiciiM 0íípa30M CHCTCMa yCAOBHOrO linpyiAKa COSAaeT B03M0>KH0CTb H AJ1S1 nocTpoeHiiji ycJioBHoro xnspapxiiMecKoro nopjiAKa. llo­PÍIAOK BOAOTOKOB MEHÍIETCH B saBHCiiMOCTH OT Macunaőa KapTbi (puc. 2.) no cBji3b, HMeiomajica MOKAY nopjiAKOM (u) ii MIICJIOM BOAOTOKOB Toro >KC caMoro nopjiAKa (A Tu) — KOTopaa oniiciiBaeTcji np>iM0ü B ceMHJiorapHTMimec­Koii CCTH — pacnojioracT TOH >KC (JiopMoii (puc. 3.). CB?i3b MOKAY nopjlAKOM H MHCJIOM BOAOTOKOB HA CHCTCMY pp. 3aAbBa-TapHa noi<a3i.iBaeTCíi ua puc. 4; ycTbeBOü ynac­TOK p. 3AABBA VlII-ro NOPYIAKA, nponopuiw OTBETBJIEHHJI 3,2. CyMMa BOAOEÖOPHBIX njiomaAeií BOAOTOKOB OAHH3­Koro nop^AKa noi<a3biBaeT TecHioio H IIOMTH jiiiHeiÍHyio CBji3b c ii3MGHCHiieM nopyiAKa (puc. 5.). yBeJIHMeHHC 3a­Aaimoro BOAOTOKA no (JiopMyjie (2), MTO noi<a3hiBaeT, MTO BOAOTOK npil KaKOM yBCJIimeHHH MCH51CT rTop>lAOK, Haxo­AHTC51 B xopomeii CBJI3H C npnpoAHO-reorpa(|)HHecKHMH AaHHbIMH, yCJlOBHÍIMH. CB513b paCXOAOB H nopjlAKa I1C­cjieAOBajin H3 AaHiibix 13 ii3MepHTejibHbix ceteniiH. (TaöA. 2.). 143BecTnyio Me>KAy xapaKTepHbiMH pacxoAaiwn ii riopjiAKOM BOAOTOKa cB5i3b Aajibiue pasBiiBajin. Hamu IICCJIEAOBAHHSI NOKA3BIBAK)T, MTO xapaKTepHbie pacxoAu liaXOA51TC51 B XOpOUieií CBA3H C MHCJIOM BOAOTOKOB, CJIIIJIIO­IUHXCÍI AO HSMepuTCJibiioro ce>ieniiíi. Taioie B3aiiM0CB>i3ii noKasbiBaioTcji na puc. 7. OTHociiTejibHo cpeAHiix pacxo­AOB pp. 3aAbBa-TapHa, BepHee na puc. 9. oi iiocHrejibHO xapaKTcpm.ix Gojibimix paCXOAOB. Cn>i3b MOKAy pacxo­;l,OM II MHCJIOM BOAOTOKOB OAHliaKOBOrO nopyiAKa J1BJIJ1CTC51 AH(|)(|)epeHHHp0BaHI10H II B TeppiITOpnaAbHOM OTHOUieHHH, caMa cn>i3i> xopoiimii HHAHKaTop A-'IÍI oömiix npupoAHo­reorpa(|)iiMecKiix ycjioBHÜ (puc. 8.). GeselzmiiCigkeiton der steigenden Zahl der Wiissernelzelemente in FluOsystem Zaeyva-Tarna Nováky, B. Der Aufbau des Wassernetzes als integrierte Charak­teristik der gestaltenden naturgeographischen Prozesse, verfolgt eine vorgebene hierarchische Ordnung. Die Grundlagen der hierarchischen Analyse der Kiemente des Wassernetzes wurden von Horton niedergelegt, der quantitative Beziehungen zwischen den Elementen des Gewässernetzes und der Rangordnung entdeckt hatte. Ein Gewässer ohne Nebenarm ist ein Wasserlauf ersten Ranges, der Zusammenfluß zweier erstrangiger Fließgewässer bildet einen Wasserlauf zweiten Ranges, jener von zweien zweiter Ordnung einen Wasserlauf dritten Ranges, und weiter. Die im ungarischen Fach­schrifttum weniger erschlossenen Hortonschen Bezie­hungen werden am Beispiel des Flußsystems Zagyva — Tarna dokumentiert. Der Ausweis der Wasserläufe verschiedenen Ranges ist nur über großem Arbeits­aufwand und mit der Hilfe von detaillierten Karten möglich. Zur Erleichterung dieser Arbeit werden hypothetische Rangordnungen erteilt: als hypotheti­scher Wasserlauf ersten Ranges gilt (in Abhängigkeit vom Maßstab der Karten) eine Gewässerstrecke, die in der Karte im gegebenen Maßstab keinen Nebenarm aufweist. Desweiteren befolgt die Änderung der Ban­gigkeit das Hortorr-Prinzip. Die so definierte hypothe­tische Rangigkeit ermöglicht dann den Aufbau einer hypothetischen hierarchischen Ordnung. Die Rangigkeit der Gewässer ist mit dem Kartenmaßstab veränderlich (Abb. 2), doch hat die Beziehung zwischen Bangigkeit (u) und Anzahl der Wasserlaufstrecken derselben Rangigkeit (Nu) dieselbe Form, die im scmilogarith­mischer Darstellung (Abb. 3) durch eine Gerade beschrieben werden kann. Die Beziehung zwischen Rangigkeit der Gewässer und ihrer Zahl ist für das Zagyva—Tarna System in Abb. 4 dargestellt, die Mündungsstrecke des Zagyvaflusses ist VIII. Ranges, das VerzweigungsVerhältnis beträgt 3. 2. Die Summe der Einzugsgebiete der gleichrangigen Gewässerabschnitte zeigt eine straffe und nahezu lineare Beziehung zur Veränderlichkeit der Rangigkeit (Abb. 5). Der Zuwachs eines gegebenen Wasserlaufes gemäß Formel (2), der zum Ausdruck bringt, bei wel­cher Zuwachsgröße ein Wechsel in der Rangigkeit eintritt, zeigt gute Übereinstimmung mit den natur­geographischen Gegebenheiten. Die Beziehung zwischen Abflußmengen und Bangigkeit wurde an den Meßwerten aus 13 Meßprofilen untersucht (Tabelle 2). Die bisher bekannte Beziehung zwischen charakterischen Abflüs­sen und Rangigkeit wurden weiterentwickelt. Gemäß unseren Untersuchungen können die charakteristischen Abflußmengen in gute Relation zur Zahl der bis zum Meßprofil zusammenfließenden Wassrläufe gleicher Ordnung gestellet werden. Derartige Zusammenhänge zeigen Abb. 7 für die Mittelwasserabflüsse im Zagyva — Tarna-System, bzw. Abb. 9 für die charakteristischen Hochwasserabflüsse. Die Beziehungen zwischen Abfluß­menge und Wasserläufen gleicher Rangigkeitsich gebietlieh gut differenziert, die Beziehung seíbst ist ein guter Indikator für die allgemeinen naturgeograp­hischen Gegebenheiten (Abb. 8).

Next

/
Oldalképek
Tartalom