KOZÁKY ISTVÁN: A HALÁLTÁNCOK TÖRTÉNETE I. / Bibliotheca Humanitatis Historica - A Magyar Nemzeti Múzeum művelődéstörténeti kiadványai 1. (Budapest, 1936)
ZWEITER TEIL. Entstehungsgeschichte der Grundmotive des Totentanzes
Plastisch und dramatisch ist die Darstellung der Höllenfahrt Christi vom hl. Augustinus. 1 Der „princeps mortis" ist hier auch Herr der Hölle und die Teufel sind seine Diener. Dagegen ist wieder der Teufel „carnifex". Auch „Tartarus", „die Hölle" wird personifiziert und spricht den „princeps mortis" als ihren „Herrn und Gebieter" an : „(Christus) occidit mortem, mors mortis exstitit" . . . „Dominus noster Jesus Christus illum tenebrarum et mortis principem colligavit, legiones illius perturbavit ; portarum inferni vectes ferreos confregit, omnes justos, qui originali peccato obstricti tenebantur absolvit." Als die leuchtende, sonnige Gestalt Christi in der Unterwelt erscheint, sprechen die Teufel : „Nullus hic vivus intravit, nemo carnifices terruit, nunquam huic coenolento loco et nigra semper caligine caecato jucundum lumen apparuit". „Die Hölle" spricht zum „princeps mortis": „Tartari ad suum principem apostrophe", also „die Teufel" sprechen : „Mundus ille qui nobis subditus fuit, semperque nostris usibus mortis tributa persolvit, nunquam nobis talem (wie Christus) misit, . . . Quis ergo iste est, qui sic intrepidus nostras fines ingreditur ; et non solum nostra supplicia non veretur, insuper et alios de vinculis nostris absolvit ? An forte ipse est ille de quo princeps noster paulo ante dicebat quod per ejus mortem totius mundi acciperet potestatem ?" 0 princeps noster hicne est ille, de cujus tibi semper futura morte plaudebas?" Nunquam hic ita superbierant mortui, nec aliquando sic potuerunt laeti esse captivi". „0 princeps noster, illas tuas divitias, quas primum acquisieras per paradisi amissionem, nunc perdidisti per crucem ..." „Praevidere non poteras, quia versorem regni tui in mortem sine reatu aliquo perducebas ?" Hierauf wird der Heiland von den Heiligen begrüsst : „Subito innumerabiles sanctorum populi qui tenebantur in morte captivi, Salvatoris sui genibus obvoluti, lacrimabili eum obsecratione deposcunt, dicentes : Advenisti, Redemtor mundi .... etc. etc. „Vita veniente mors moritur, nec tortor instat, nec percussor." Für das Verständnis des mittelalterlichen Begriffes von dem seelischen und körperlichen Tod ist die Auslegung der Stelle Matth. 8, 28-32 vom Abt Rupert von grosser Bedeutung. Diese Stelle lautet : (28) „et cum venisset (Jesus) trans fretum in regionem Gerasenorum, occurrerunt ei duo habentes daemonia, de monumentis exeuntes, saevi nimis, ita ut nemo posset transire per viam illam. (29) Et ecce clamaverunt, dicentes : „Quid nobis, et tibi, Iesu fili Dei ? Venisti hue ante tempus torquere nos ?" (30) Erat autem non longe ab illis grex multorum porcorum pascens. (31) Daemones autem rogabant eum, dicentes : Si eiieis nos hinc, mitte nos in gregem porcorum. (32) Et ait illis : Ite. At illi exeuntes abierunt in porcos, et ecce im1 Migne patr. lat. XXXV111. saec. 1V-V. Anni 387430. Sp. 2059—2061. Paris 1861 ; Sermo CLX. 3. petu abiit totus grex per praeeeps in mare : et mortui sunt in aquis". Zwei von Teufeln besessene Menschen, die in den Grabmälern wohnen, kommen hier dem Heiland entgegen. Nach Rupert sind diese zwei Teufel „die zwei Tode" der Menschheit, von deren Herrschaft Christus die Menschheit befreien wollte. Sie laufen ihm schon vor seinem Kreuztod entgegen. „Die zwei Dämonen" sind „der körperliche Tod" und der Teufel, „der seelische Tod". Beide wohnen in Gräbern, weil wir durch den körperlichen Tod in Gräbern werden wohnen müssen. Beide sind wilde Dämonen. „Der seelische. Tod" hat über Christus keine Macht. Aber der „körperliche Tod" lässt „niemanden unbehelligt an sich vorüberziehen". Wer hatte jemals seinen Weg fortsetzen können, wenn der Tod, der körperliche Tod ihm den Weg vertrat ? Ruperti Abbatis Tuitiensis Comment, in Matth. Lib. VII. 2 „Hujus expositio mysterii jam ab ipso ineipienda est exordio praesentis lectionis. Igitur veniente Domino in regionem Gerasenorum, occurrerunt duo habentes daemonia de monumentis exeuntes, saevi nimis : quia, cum venissent in hujus vitae incolatum, ad debellandum principem hujus mundi diabolum, duae mortes generis humani, duce ipso peccati et mortis principe, adversus eum cucurrerunt. Quaenam duae illae mortes sunt ? Videlicet, una mors corporum, et una mors animarum, contra quas erat illi dimicandum. Unde et bene illi duo et saevi nimis, et de monumentis exisse vel in monumentis habitasse dicuntur : quia videlicet, et mors animarum saeva nimis est, et per mortem corporum in monumentorum habitationem devenimus. Et illa quidem mors, quae est animarum, occurrens nihil contra eum praevaluit, quemadmodum ipse dicit : „Venit enim princeps mundi hujus et in me non habet quidquam" (Joan. XIV). Porro ilia mors, quae est corporum, ad tempus illi praevalere permissa est, ut suseipiens vel admittens nostram simplam, evacuerat duplam. Quid autem verius eo, quod ait, „saevi nimis, ita ut nemo posset transire per viam illam ?" Quis enim ex omni genere humano saevitiam mortis intactus evasit ? „Omnes in Adam peccaverunt", ait Apostolus, „et omnes in Adam morientur" (Rom. V). Ubi peccavit Adam, protinus et ipse morte animae mortuus est ; et nos in ipso mortui sumus ; et ubi dictum est ei, „Quia pulvis es et in pulverem reverteris" (Gen. III.) et ipse morti corporis, et cum illo nos addicti sumus. Vere igitur per viam illam nullus transire poterat, quia qui mortem non videret et animam suam erueret de manu inferi, nullus erat. Sed venit iste, in quo nihil juris ulla mors habuit : et quia per unam, videlicet corporis mortem, injuria facta est illi, jure sub illo mors utraque oeeubuit, non sine magno tormento prineipii utriusque mortis et satellitum ejus, quas cum illo foras misit, sicut enim descensus ejus ad inferos populo sanctorum desiderabilis ita legionibus daemonum gravis fuit et intolerabilis. Dicebant ergo : „Quid nobis, et tibi, Iesu fili Dei ? Venisti hue ante tempus torquere nos ?" Tempus illud, quo se torquendos esse noverunt, ultimum erit judicium, quando princeps eorum cum ipsis, et ipsi cum principe suo, videntibus cunctis, ut in Job scriptum est, praeeipitabuntur in ignem aeternum (Job. XIV.). 3 Migne PP. lat. CLXV111. saec. Xll. Sp. 1473.