Bakos Katalin - Manicka Anna szerk.: Párbeszéd fekete-fehérben, Lengyel és magyar grafika 1918–1939 (MNG, Warszawa–Budapest, 2009)

III. KATALÓGUS - 1. VÁROS. TÖMEG. GÉP. A MODERNIZMUS ARCAI - - Expresszionizmusok: formisták és a poznani Bunt csoport Lengyelországban, aktivisták Magyarországon

Rozmach pierwszej dekady widoczny jest w dwóch wydanych w 1922 i 1925 roku cyklach grafik Tibora Gallé, pokazujących kolejne etapy dojrzewania artysty przybywającego z rodzinnej wsi do wielkiego miasta oraz jego przeżycia z wojennej niewoli. Samotnie na drodze przedstawia charakterystyczny ciąg chat w rodzinnej wsi Harta w postaci sennego widma. Między wielkimi murami i Ulica Lázár to groteskowe obrazy miasta łączącego w sobie jednocześnie blask i cierpienie. W pracach Gallégo oprócz ekspresyjnego operowania formą pojawiają się motywy i autoironia rodem z niemieckiej Neue Sachlichkeit. W składającym się z 14 rycin cyklu Béli Uitza „Ludyci" w specyficzny sposób łączą się środki wyrazu dwóch sprzecznych ze sobą, choć istniejących równocześnie kierunków, ekspresjonizmu i konstruktywizmu. Cynkografie artysty miały pełnić funkcje agitacyjne. Wykonano je na podstawie abstrakcyjnych szkiców kompozycyjnych. Tematem grafik jest bunt tkaczy w Anglii początku XIX wieku. Pomysłodawca, a zarazem autor niemieckojęzycznego wstępu do teki, Ernő Bólyai Bettelheim był dziennikarzem komunistycznym i brał aktywny udział w procesie tworzenia w roku 1919 Austriackiej Partii Komunistycznej. Węgierscy artyści emigracyjni prowadzili ostre dyskusje na temat roli sztuki. Uitz reprezentował skrajne stanowisko, za swój cel uznawał stworzenie sztuki komunistycznej. W jego pismach mieszają się pojęcia estetyczne i socjologiczne. Mówi o sztuce „proletariackiej" i „burżuazyjnej", jednocześnie odgradzając swoje dążenia od naturalizmu stawianego jako wymóg socjaldemokratycznej krytyki artystycznej. W swojej pracy Eksperyment w stronę formy ideologicznej (1923) opracował teorię spekulatywną, poszukując bezpośredniego kontaktu między formami abstrakcyjnymi i geometrycznymi a treściami ideologicznymi. Efektem tejże teorii są właśnie szkice do „Ludytów", które zawdzięczają również wiele cyklowi „Analizy". Éva Bajkay, monografistka Uitza, trafnie stwierdziła, że istnieje związek między abstrakcyjnymi rysunkami Uitza a schematami kompozycyjnymi, które konstruowali jego następcy przy okazji przeprowadzania analizy klasycznych dzieł

2

. Béla Uitz zerwał z Kassákem razem z tymi, którzy za zadanie sztuki uznawali bezpośredni udział w walce klas. Nową sztukę proletariacką Uitz wyobrażał sobie jako pogodzenie wymogów sztuki powszechnie zrozumiałej ze zdobyczami awangardy w zakresie formy. Na abstrakcyjnym szkicu rysował najpierw postaci tuszem. Rysunek stopniowo się zagęszczał - pojawiały się postaci i grupy ludzi w porywach buntu i rozpaczy wyrażanych poprzez ekstremalną gestykulację i mimikę. Efektem była gęsta siatka ostro wijących się, głęboko trawionych linii, uwypuklających się na powierzchni papieru. W dziełach Uitza upadek rewolucji nie jest jednak ostateczną katastrofą, jej uczestnicy bowiem z pasją wyrażają chęć kontynuacji swoich działań. Forma może być mniej lub więcej wyraźna, prosta lub zawiła

3 Anna Manicka Sytuacja Polski i Węgier na początku XX wieku była całkowicie odmienna. Polska pozostawała pod zaborami, natomiast Węgry, istotna część Austro-Węgier, były mocarstwem. W 1914 roku wybuchła I wojna światowa, która przyniosła upadek większości monarchii i cesarstw europejskich i przyczyniła się do powstania wielu nowych państw, takich jak Polska czy Czechosłowacja. Historia wywierała w tamtym czasie ogromny wpływ na filozofię, a dynamiczny rozwój komunikacji sprawił, że nowe idee mogły się bardzo szybko rozprzestrzeniać. Wbrew pozorom rozwój nauki nie uczynił zbędną ani filozofii, ani sztuki. Głównym przedmiotem filozofii XX wieku było życie w nowoczesnym społeczeństwie, w nowym, wspaniałym świecie, w którym nie było miejsca dla Boga, a człowiek był coraz bardziej samotny i wyobcowany. O ile filozofia, jako symbol mądrości i miłości prawdy, nadal próbowała odkryć i objaśnić mechanizmy rozwoju świata i znaleźć miejsce