Bakos Katalin - Manicka Anna szerk.: Párbeszéd fekete-fehérben, Lengyel és magyar grafika 1918–1939 (MNG, Warszawa–Budapest, 2009)
I. PÁRBESZÉD FEKETE-FEHÉRBEN - Bakos Katalin, Anna Manicka: Valami történik közöttünk. Szubjektív előszó a Párbeszéd fekete-fehérben. Lengyel és magyar grafika
arenie międzynarodowej. Region Europy Środkowej przeszedł wiele traumatycznych wydarzeń i nagromadziło się wiele wzajemnych urazów. Potrzebne by było przeprowadzenie poważnych narodowych autoanaliz, byśmy dostrzegali nie tylko własne racje, ale także nasze przewinienia. Być może właśnie dlatego zwracamy się do postronnych, by nie musieć spoglądać w lustro, w którym moglibyśmy się rozpoznać, boimy się, że możemy dostrzec własne słabości, a nie tylko upragnione ideały. Po roku 1945 polityka socjalistyczna za ważny cel proletariackiej międzynarodówki uznała pielęgnowanie kontaktów z „braterskimi państwami", w rzeczywistości jednak ograniczała głębsze poznanie drugiej strony, podobnie jak przeszkadzała w krytycznym podejściu do własnej sytuacji, historii i kultury poszczególnych państw. Ci, których celem było prawdziwe poznanie siebie - krytyczna inteligencja - zawsze odnajdywali się wzajemnie ponad granicami. Owocem tego jest na przykład ukazujący się od końca lat 80. XX wieku „Lettre Internationale", w którym przedstawiane są państwa Europy Środkowej. Teraz, przygotowując się do tej wystawy, na nowo czytam prace dwóch naszych literaturoznawców, dzieła Endre Bojtára i Pétera Kraszteva, którzy są pasjonatami badań porównawczych nad literaturą Europy Środkowej i Wschodniej 9 . Zestawiając polską, czeską, chorwacką, serbską, słowacką i węgierską literaturę XIX i XX wieku - oczywiście przy odwołaniach do francuskich i niemieckich „krewnych" - odnajdują więcej swoistych elementów literatury węgierskiej, niż byliby w stanie odkryć, badając ją w izolacji. Coś takiego chciałabym osiągnąć w historii sztuki. AM: Myślę, że temu przede wszystkim służy znajomość własnej historii i kultury. To po pierwsze. A po drugie, dobrze jest mieć świadomość, że obok nas istnieją inne społeczności, inne narody. I że one mogą tę samą historię widzieć inaczej; że mogą mieć inne doświadczenia. Tak jak na przykład z waszą Republiką Rad. Pamiętam, jak kiedyś uczyłam się w szkole, że w Polsce w tym czasie działała SDKPiL i oni chcieli wzniecić u nas taką samą rewolucję, że Lenin wyobrażał sobie, iż lada moment poprowadzi swoich żołnierzy na Europę. Ja chodziłam do szkoły w latach 70. i pamiętam, że autor mojego podręcznika do historii był niejako zakłopotany, iż odzyskanie przez Polskę niepodległości było w tym momencie ważniejsze od wywołania rewolucji. Bo to było nie do końca zgodne z oficjalną linią. KB: W roku 1918 ludność ostatecznie wykrwawionych Węgier z zapałem wystąpiła przeciw rządowi, który bez nadziei na zwycięstwo oczekiwał od ludu dalszych ofiar. Żądaniom antywojennych strajków i demonstracji towarzyszyły takie podstawowe oczekiwania demokratyczne, jak powszechne i tajne prawo wyborcze, wolność prasy i zgromadzeń oraz parcelacja ziemi. W wyniku rewolucji mieszczańskiej premierem został Mihály Károlyi, a rząd utworzyła jego Partia Niepodległości z Węgierską Partią Socjaldemokratyczną. Działalność nowego rządu demokratycznego utrudniały jednak wewnętrzne i zewnętrzne warunki. Kraje sąsiedzkie stowarzyszone z Ententą przekroczyły nawet te granice, które wyznaczało podpisane przez nowy rząd porozumienie belgradzkie. Aneks Vyxa wyznaczył Węgrom dalsze wycofanie wojsk. Zbrojnego oporu podjęła się dopiero ogłoszona przez Węgierską Partią Socjalistyczną 21 marca 1919 roku Republika Rad, która powołała do życia Armię Czerwoną. Trudno w kilku słowach streścić dramatyczne wydarzenia kolejnych miesięcy. W każdym razie Ententa uniemożliwiła działania węgierskiego rządu demokratycznego, co doprowadziło do powstania dyktatury proletariatu. Dla zwycięskich mocarstw było to oczywiście nie do przyjęcia, więc z udziałem państw ościennych zbrojnie i narzędziami dyplomatycznymi zniesiono Republikę Rad, przekazując pole Armii Narodowej Miklósa Horthyego i reprezentującym siły zbrojne skrajnej prawicy oddziałom specjalnym, które dokonały odwetu na kierownictwie i szeregowych żołnierzach Republiki Rad. Wielu inteligentów wzięło udział w realizacji celów rewolucji mieszczańskiej 1918 roku i Republiki Rad, byli to nie tylko lewicowcy, lecz także demokraci, albo po prostu wrażliwi społecznie artyści, nauczyciele i naukowcy. Dostrzegali w tym pozytywne cele, takie jak rozliczenie pozostałości feudalizmu, wołających o pomstę nierówności społecznych i niewiedzy, rozdzielenie Kościoła i państwa, upaństwowienie oświaty, wsparcie państwa dla sztuki współczesnej.
