Bakos Katalin - Manicka Anna szerk.: Párbeszéd fekete-fehérben, Lengyel és magyar grafika 1918–1939 (MNG, Warszawa–Budapest, 2009)

III. KATALÓGUS - 1. VÁROS. TÖMEG. GÉP. A MODERNIZMUS ARCAI - - Expresszionizmusok: formisták és a poznani Bunt csoport Lengyelországban, aktivisták Magyarországon

Idea konstrukcji. Konstruktywizm i abstrakcja geometryczna KB: „Burzcie, by budować, budujcie, by zwyciężać!"

6 Na emigracji w Wiedniu Kassák kontynuował wydawanie „MA" w znacznie szerszym zakresie. Dość szybko rozbudował bezpośrednie kontakty z rosyjskimi, holenderskimi i niemieckimi centrami artystycznymi, czasopismami, przedstawiając swoim odbiorcom już nie tylko ekspresjonizm, ale także programy i dzieła dadaizmu, suprematyzmu i konstruktywizmu. W kształtowaniu estetyki konstruktywizmu miał dwóch nowych partnerów, działających w Niemczech krytyków Ernő Kállaiego i László Moholy-Nagya. Najważniejszym wkładem węgierskich artystów w zataczający coraz szersze kręgi zagranicą ruch konstruktywistyczny była nowa konstrukcja dzieła sztuki. Z poglądami Kassáka po raz pierwszy możemy się zapoznać we wstępie do składającego się z sześciu kart albumu abstrakcyjnych odcisków z szablonu Sandora Bortnyika. Kassak chciał połączyć abstrakcyjny porządek form geometrycznych i czystych kolorów z poglądami społecznymi, tzn. z rozsądnym, harmonijnym społeczeństwem przyszłości. Według zamysłu twórców idealnym medium, pozwalającym na połączenie obu tych czynników, była grafika. U Bortnyika jest to odcisk z szablonu, w przypadku Kassáka, László Périego, Lajosa Kudláka i Farkasa Molnára - linoryt. Moholy-Nagy uprawiał różne techniki graficzne, malarskie, robił też kolaże. Konstrukcja dzieła sztuki miała, podobnie jak w przypadku drzeworytów i linorytów, opierać się na zasadzie prostego graficznego znaku. Znak ten był rodzajem emblematu, który mógł reprezentować program jakiejś grupy w zaprzyjaźnionych czasopismach - podobnie jak grafiki ekspresjonistyczne, które wędrując po kolejnych wydaniach pism, służyły wymianie myśli i jedności idei ruchu awangardowego. W ten sposób dzieła węgierskich konstruktywistów mogły się znaleźć na kartach czasopisma „Der Sturm", nieraz nawet na okładce. Były to zbliżające się do abstrakcji prace Bortnyika, poezja wizualna Kassáka oraz grafiki Moholy-Nagya i László Périego. Składający się z 37 linorytów cykl Béli Uitza „Analizy" powstał również pod znakiem konstruktywizmu, ale jego twórcą kierowały zamiary odmienne od mistrzów nowej konstrukcji dzieła sztuki. Uitz pasjonował się metodyczną obserwacją stosunków pomiędzy podstawowymi elementami wizualnymi - równowagą, przesunięciami w przestrzeni, zasłanianiem i przenikaniem. Najpierw rozpracowywał podstawowy problem za pomocą cyrkla i linijki, później przenosił wszystko na płytę. Powstająca w wyniku pracy dłutem, różnorodna faktura wnosiła do surowego ładu geometrycznego wibrujący ruch i efekty malarskie. Uitza, który był także artystą figuratywnym, do stworzenia tego cyklu zainspirowały doświadczenia zdobyte w 1921 roku w Moskwie. Zobaczył tam na wielkich wystawach najnowsze dzieła suprematystów i konstruktywistów rosyjskich. Jest oczywiste, że największy wpływ na niego miał Alekszander Rodczenko. Uitz przywiózł sobie z Moskwy nawet dwa jego linoryty z 1918 roku. Krąg „MA" obejmował także inne międzynarodowe centra artystyczne. Należeli tutaj również działający w Weimarze, a potem w Dessau Bauhaus László Moholy-Nagy, nauczyciel Bauhausu, krytyk Ernő Kállai, późniejszy redaktor Bauhausbücher i Farkas Molnár, uczeń Bauhausu. Ten ostatni współpracował ze studiem architektonicznym dyrektora Bauhausu, Waltera Gropiusa. Wszyscy trzej publikowali swoje prace i teksty w „MA". Béla Uitz, Peterloo 1819, 1923, 1/21