Waldstein, Francis – Kitabiel, Paul: DESCRIPTIONES ET ICONES PLANTARUM RARARIORUM HUNGARIAE VOL. 1. (1800)
XXY r efflantium, vix computandus numerus ; metallorum numerofiííimae fodinae Őr uítrinae, pluraque alia non poíTunt non, aliarn partém atmofphaerae abforbendo, aliam reddendo, variasque alias materias volatiles emittendo in illa diveríiffimas producere mutationes, őr non tantum in vitám animalium vegetationemque plantarum , fed őr in electricitatem aliasque aeris qualitates fuam exferere efficaciam. e) METEORA : Montes majores, velut nativi electricitatis conductores, őr nebularum nubiumque magnetes , ut illám e tellure emittunt atque in eamdem viciífím deducunt, ita has contrahunt Őr colligunt, atque in reliquum regnum dimittunt aut dispergendas aut ab aliiá montibus őr aquis majoribus adtrahendas ; hinc nebulae őr tempeítates inter montes frequentiores funt, Őr rarius in planam regni partém pertingunt, quae ideo , nifi pluvias univerfales adferat Auíter , ficcitate faepius laborat, rore copiofiore inopiam harum in longum tempus non fatis compenfante. Turbines violenti, qualis ante paucos annos ad Nagy-Károly partém fylvae eradicavit, atque aurorae boreales raro videntur. Sunt autem duo phcenomena, nobis dudum propria experientia nota, recens etiam in Aegypto obfervata, quae hic praeterire non poffumus: alterum fic fe habet : dum aeílatis tempore noctu per vallem aut planitiem verfaris, fubito e frigidiuscula aura in multo calidiorem pertingis, tantum ad paucos paffus extenfum; id quod intra inediae horae fpatium ter quaterve notare licet; alterum vifui oífert aquam, in ampliífiinuni lacum extenfam, e qua templa aliaque aedificia őr arbores velut ex inundatis locis, fed altius, protninere videntur. Phoenomenon hoc in plana regni parte aeftate frequens, verfus ortum profpicientibus una alterave hora ante őr poít meridiem adparet, hungaris Déli Bába , quafi faga meridiana, nominatuin , ab Italorum Fata raorgana omnino diverfum. L) CAUSAE, quae praefentem faciem indolemque induxerant Hungáriáé, denique commemorandae íunt. a) Inter has aquis primas deberi, nullum eífe dubium: ut enim nihil dicamus de Ardefiarum , Gneiftbrum, Arenariorum , Calcariorumque vetuftis ítratis , quae ex aquis quondam depofita eíTe, unanimi confenfu ítatuunt rerum periti; adfunt in Hungaria recentiora monumenta, ex hactenus dictis eruenda, quae regnum hoc aquis obfeífum fuiífe, etiam rudes edocere queant; quae enim alia caufa fundum utriusque planitiei tot arenae terrarumque ítratis in magnam profunditatem repleverit ? quae fylvas, jam in lithanthraces verfas, tot locis fepeliverit? quae teítaceorum greges in colles őr montes elevaverit ? Colles etiam, non parvos tantum fed őr majores circum montes adgregatos, non aliter natos concipies, quam fluctibus arenam compellentibus adcumulatos. Imo ipfa falis communis ftrata , in Comitatu Sárofienfi őr Marmarofienfi in penum inexhauftam depofita, longa annorum ferie ex aquis feceífiífe , probabile reddunt exemplain Sibiria etiamnum vigentia; ubi fal iíte, notante Cel. Pallas, e lacubus falfis in ítrata annotina, fimilibus fasciis nigris diftincta, huc usque continuo deponi pergit. Haec, pluraque alia momenta dubitare non finunt, aquas huic orbis parti longo tempore incubuiffe, quas marinas fuiífe, e relictis numerofis vegetabilibus maritimis probabile fit, őr e plurimis teftaceis marinis, potiífimum iis, e quorum ftrato ad Szlánkámen in dextra Danubii ripa fal marinus efflorefcit, apte confirmatur. Sed nec ab eo tempore , quo eaedem viam fibi per montes Banatus őr Serviae in Pontúm Euxinum aperuerant, ceífarunt eae formám indolemque regni mutare j quae enim in lacubus paludibusque reíiiterant őr fuccreverant vegetabilia, turfam humumque praepararunt; quae e montibus vicinisque regnis irruperant, terram fertilem, in his vegetatione productam, intulerunt, őr freqUentatis per fecula inundationibus longe lateque diífuderunt; torrenS
