László János (szerk.): Komárom-Esztergom Megyei Múzeumok közleményei 20. (Tata, 2014)
Balogh Csilla: Az avar kori gúlacsüngős fülbevalók
AZAVAR KORI GÚLACSÜNGŐS FÜLBEVALÓK cu mezarindan çikan buluntular arasindaki piramityapum için kullamlan prés kahbina (5. illüstrasyon 1) dayanarak bunlarin 7. yüzyüin ikinci yarisinda hazirlanmiç olduklarim tahmin ediyoruz. Kárpát Havzasi di§mda örneklerinin görülmemesi sebebiyle bu küpeyi, Velika Kladuça tipinin preslenmi§ taklidi olmakla birlikte, bölgeye has bir iirün olarak görüyoruz. Desk tipi küpelerin (12. resim; 6-7. illüstrasyon), granülasyon süslerinden о1щап kompozisyonuna dayanarak üç türünü ayirt ettik (A-C); В degi§kesi sadece Orta Tisa bölgesinde görülmektedir; öteki ikisinin yayilvm alam ise kismen örtüpnektedir ve gogunlugu Tisa-Maros-Aranka arasinda kalan bölgede gün içigina çikmiçtir (14. resim). Küpelerin, söz konusu bölgede üretildikleri ve рек çok kuyumcu ustasimn veya atölyenin ürünü olduklari anlaçihyor. Öté yandan Taman Yarimadasi’nda bulunтщ en yakin analojüeri (12. resim 8) ve Avarlarinmkiyle aym döneme denk gélén Dogudaki birkaç analoji (10. illüstrasyon 1-5), Avarlarm, Szegvár dpi gibi bu türü de — daha ziyade BveC degiskelerini — daha Kafkasya’da tamdiklari ihtimalini ortaya atiyor. Kárpát Havzasi’nda hazirlanmig, tag kakmalarla ve filigran süslerle preslenerek taklit edilmi§ örneklerin (Kafkasyadaki örneklerin) kopyalari olmasi yine ihtimal dahilinde gözüküyor. Bunlardan A degiskesi ise (Panonyada, Kárpát Havzasi’nda) sözü edilen bölgede ortaya gíkmigtir. Kárpát Havzasi’nda kisa bir süre kullammda kalan bu küpe tipinin tersine Kafkasyadaki — erkekler tarafindan da kullamlan — (örnekleri) daha uzun süre kullammda kalmiçtir (Glodos ve Djurso 248 nolu mezar). Söz konusu küpelere ефк eden buluntularm sa- yisi oldukça azdir. Yakmdan incelendiginde 7. yüzyilin ikinci geyregine tarihlendirilebilecegi görülmektedir. Piramit biçimli küpelerin en kalabalik grubunu Szentendre dpi te§kil ediyor. (15. resim; 8-9. illüstrasyon) Bu küpeler, yayúdiklari alan bakimindan Типа (Nehri’nin Budapeçte’nin kuzeyinde kalan) kwrimi, Pe§te Óvási ve Körös Nehri’nin güneyinde, Tisa’mn soi taraflarmda yogunlapyorlar. (16. resim) Kárpát Havzasi dipndaki az sayidaki analojiye (10. illüstrasyon 6-9) ragmen bu küpe tipinin sözü edilen bölgeye özgü bir tip oldugunu dü§ünüyoruz. Bu tip, genellikle buluntularm gok az oldugu mezarlarda ЬиЫптщШг. Beraberindeki buluntulardan bu dpin 7. yüzyüin ilk ve üçüncü çeyreginde kullamldigi anlaçihyor. Kendine özgü özellikler tapyan piramit biçimli iki küpeden (5. illüstrasyon 6-8) Kundomb 262 nolu olamm yakmdan inceledik. Presleme teknigi ile yapilmi§, ortasi bo§ ve kavisli süslemesinin Avar bölgesindeki ve Dogudaki analojilerine dayanarak (11. illüstrasyon 1-14) bu dpi 7. yüzyüin ikinci çeyreklerine tarihlendiriyoruz. Bazi küpe tiplerinin ortaya çikiç yerlerini dikkate almazsak, sözü edilen bütün örneklerin Kárpát Havzasi’nda üretildigini tahmin etmek mümkün. Erken Avar Dönemi’ne ait bilinen kuyumcu mezarlarmdan çikan aletler arasinda piramit biçimli küpe yapimi için gerekli aletlerin bir kismim görmek mümkünse de sadece Kisújszállás-Nagykert ve Kunszentmárton kuyumcu ustalari bu aletlerin hepsine sahipti. Buna ragmen sadece Kunszentmárton kuyumcu ustalarinm bu türde küpeler üretmi§ olabileceklerine dair somut kamtlarimiz mevcut. Bati Avrupada presleme teknigi geleneginin kökleri Geg Roma Dönemi’ne kadar uzansa da bu teknigin yeniden canlanmasi ancak 7. yüzyüda gerçekle§mi§tir. Bu degi§im Bizans kuyumculugunda da yakmdan gözlemlenebilmektedir. Avar Dönemi arkeolojik buluntularinda bu degi§im, preslenmi§ kemer süslerinin büyük oranda yayginlaçmasiyla kendini gösteriyor. Mücevher üretiminde bu teknolojik degi§imi göstermek daha zordur. Fakat bu galipnada ele ahnan küpe dpi, bu degi§imin gösterilm. Çeviren Csilla Balogh 145
