ARHIVSKI VJESNIK 4-5. (ZAGREB, 1962.)

Strana - 216

U Bogišićevoj biblioteci u Cavtatu nalazi se rukopis (MS 86) »Sistema contađineseo nel territorio dell'antico governo di Ragusa« nepoznatog autora. Pisan je — prema godinama -unutar spomenutim — poslije 1847. Nije dovršen. Sadržava 5 potpunih poglavlja s komentarom i početak 6. poglavlja. Ima 53 str. Nepoznati autor kaže da je kmet (contadino) onaj koji živi u kući na imanju zemljovlasnika, a zato mora davati određeni broj dana službe (rada). Osim toga dobiva solad zemlje za vrt. Za korištenje tog vrta kmet je dužan davati gospodaru godišnju nadoknadu u prirodi, npr. pilićima, kozlićima, jajima i si. ili u novcu.

4 Antonio deglTvelliö tiskao je 1873. u Dubrovniku knjigu »Saggio d'uno studio stbrico-critico sulla colonia e sui contadinaggio nel territorio di Ragusa«. Po njegovu izlaganju zemljovlasnik je imao dvije vrste zemlje: zemlju koju je obrađivao u vlastitoj režiji zvanu carina, i zemlju, koju je davao seljacima na obrađivanje na polovicu. Iz tih dviju vrsti zemalja razvile su se i dvije vrste proizvodnih odnosa. Ako je zemljovlasnik dao seljaku na svojem imanju kuću za stanovanje, seljak je morao raditi 90 dana na carini. Taj se rad zove služba (servizio ° servitù). Seljak je dobio i solad (zlaticu) zemlje na korištenje za vrt. Za taj vrt davao je godišnje gospodaru poklon u vidu kokoši, jaja, kozlića i si. kao neku vrstu nadoknade (retribuzione). Takav seljak zove se kmet (contadino). Seljak naprotiv koji obrađuje zemlju s koje daje gopodaru dio ploda zove se polovnik (colono semplicemente tale). Misli da se kmetstvo i polovništvo razvilo u dubrovačkoj Astareji do 14. st. i odatle se proširilo na Ston i Pelješac poslije njihova stjecanja.

43 U posljednje vrijeme na temelju arhivskog materijala obradio je agrarne odnose u dubrovačkoj Republici Dragan Roller.

3 Zadržat ćemo se samo na njegovom definiranju kmetstva i vremenu određivanja njegove pojave. Mimoići ćemo pri tom sve ono što razlaže o ostalim oblicima proizvodnih odnosa u agraru (npr. o kratkoročnim i dugoročnim ugovorima, naturalnoj i novčanoj renti, polovici, obradi na dio ploda itd) kao žito smo učinili i kod ostalih autora. Osim toga obratit ćemo pažnju "uglavnom na područje Astareje. Glede definicije kmetstva upire se na jedan agrarni ugovor iz god. 1355. prema kojem zemljovlasnik daje četvorici seljaka kuću za stanovanje i zlaticu svoje zemlje u Mlinima za vrtove. Seljaci su se obavezali da će biti »ljudi« (homines) zemljovlasnika, davati mu godišnje tri poklona i voziti ga od kuće na posjed i natrag kad on to zatraži. Roller zaključuje da je to kmetski ugovor jer: polovnici se oobavezuju da će stanovati u kući koju im je dao zemljovlasnik; biti će njegovi »ljudi«, davat će poklone i službu, konkretno voziti ga To bi prema Rolleru, dakle, bila značajka dubrovačkog kmetstva. 4) »Nel circolo di Ragusa il contadino propriamente detto kmet, cioé quello che gode la casa colonica sulle terre del suo padrone territoriale - per cui presta un numero determinato di giornali di servizio, mediante un fisso mantenimento . .. orto . . per cui deve il contadino prestare ... al padron uniannua retribuzione in generi in natura, come pollame, capretto, uova, oppure altri prodotti, o danaro . , . :« MSS 1-2. — Mogu još nadodati da se u naučnoj biblioteci u -Dubrovniku čuva jedan drugi rukopis (MSS, 560) pisan talijanskim jezikom. Teško je čitljiv Ima 24 str. Autor je anoniman. Raspravlja o agrarnim odnosima s pozicija vlastele. 4a) Ivellio n. d. 11, 13, 13, 27, 106. 5) Roller, n. d. 108. ,-216 —